Jules Verne

BİLİNEN VE BİLİNMEYEN DÜNYALARIN YAZARI
ALTAY ÖKTEM
Çocuklukta görülen düşlerin büyüyene dek sürmesi, hatta bu düşlerin bir kısmının gerçekleşmesi, gerçekleşmeyenlerin ise hayal kırıklığı ve umutsuzluk yaratması mümkünse; bunda en büyük pay Jules Verne’indir. Hayatının en azından bir döneminde, en azından bir şekilde Jules Verne ile karşılaşmış o mutlu çoğunluk dışında, elbette Jules Verne adını hiç duymamış olanlar da vardır aramızda. Hatta hayatı boyunca eline bir tek kitap bile almamış olanlar da vardır. Yine de Dünya’dan Ay’a, Denizler Altında Yirmi Bin Fersah, Balonla Beş Hafta, Seksen Günde Devrialem, çoğu kişinin, hiç olmazsa kulağına çalınmıştır bir şekilde; belki bir filmden, belki bir çizgiromandan, kısaltılmış, basitleştirilmiş resimli kitaplardan ya da ne zaman, kimden dinlediğimizi hatırlamadığımız bir öyküden...
Büyük buluşların yapıldığı bir çağda yaşayan Verne, hem kendi çağını çok iyi yakalamış, hem de o çağın getirdiği yenilikleri özümseyerek geleceğe ait öngörülerde bulunabilmiştir.
Tam da engin denizlere açılmanın, büyük yolculukların cazibesinin yaşandığı günlerde bir liman kentinde, denizci bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmesi, daha on iki yaşındayken evden kaçıp Batı Hint Adaları’na giden bir gemiye kaçak binmeye çalışması, babasının isteği üzerine hukuk okuduğu halde, hukuktan çok edebiyata ilgi duyması ve bohem çevrelerle ilişki kurması bugün bile bizi etkileyen bu “olağanüstü yolculuk”un önemli ipuçlarıdır aslında.
Sanatın çekiciliğiyle sanatçının maceracı ruhu arasındaki uyumun yarattığı bir yazardır Jules Verne. Şiirlerin yanı sıra, çok genç yaşlarda yazdığı oyunlarla dikkat çeker. Güldürü, trajedi, dram, vodvil, opera, operet gibi türlerde sayısız eser vererek haklı bir kariyer edinmeye başlamışken, kafasından hiç atamadığı roman yazma isteğini de hayata geçirir. İlk romanı olan Balonla Beş Hafta’yı yazdığında yirmi beş yaşındadır. Jules Verne’i asıl ününe kavuşturan, dünya edebiyatında sarsılmaz bir yer edinmesini sağlayan şiirleri ve oyunları değil, romanlarıdır.
Balonla Beş Hafta’yı yazdığı yıllarda, yirmiden fazla günlük gazeteyi, neredeyse bütün bilimsel yayınları okuyan, astronomi, meteoroloji ve fizyoloji alanlarındaki deneyleri, keşifleri yakından takip eden, coğrafyaya meraklı biridir Jules Verne. Böyle biri de, o yıllarda çok fazla bilinmeyen bir kıtada, Afrika’da konusu geçen bir roman yazmaya kalksa, bir kıtayı keşfetmenin en iyi yolunun oraya havadan bakmak olduğunu bilir elbette.
Okuduğu gazetelerden, bilimsel yayınlardan notlar çıkaran, bunları sınıflandıran ve kafasında binlerce düşünceyi, binlerce buluşu taşıyan Verne, bu düşünceleri belli bir sisteme oturttuğunda romanlarını yazmaya başlar. Örneğin, Seksen Günde Devrialem’in ana fikrini oluşturan da yine bir gazetede rastladığı turizm ilanıdır. İnsanoğlunun seksen günde dünyayı dolaşmasının olanaklı olduğundan söz eden ilan, Verne’in aklına ilginç bir kurgu getirir. Boylam farkından dolayı, dünyanın çevresini dolaşan gezginin bir gün kazanacağı ya da kaybedeceği gerçeği, kahramanı Phineas Fogg’un, bir gün geç kaldığı halde bahsi kazanmasını sağlar.
Verne’in büyükler kadar çocuklara da hitap eden bir yazar olmasının ana nedeni; yalnızca çocuklarda bulunan sınırsız düş gücüne, kirlenmemiş bir zekâya ve ucu bucağı olmayan bir enerjiye sahip olmasıdır. Bilimkurgunun, fantastik edebiyatın neredeyse başlangıç noktası sayılabilecek Verne, buna rağmen gerçeklikten kopmamış, gerçekle düşün sınırındaki o ince çizgiyi hiçbir zaman geçmemiştir. Neredeyse her yapıtında zorlamış, ama hepsinde de sınırı koymayı başarmıştır; bu da dehanın başka bir yönü...
Bilimin ilerlemesi ve teknik gelişmelerin olanaklı hale gelmesiyle aslında gerçekdışı olanı, inanılır hale getirir ve “gerçeklik” tüm yapıtlarının temel noktasını oluşturur. Bu yüzden de Verne’in tüm düşleri doğaldır ve düş oldukları oranda da gerçektirler. Doğada gördüklerinin dışına çıkmaz, doğayı değiştirmez, dönüştürmez.
En esrarengiz olayların bile gerçekçi bir açıklaması vardır ve Verne bilimsel bakışın, bilimsel gelişmelerin uzağına düşmeden açıklar her olayı. Polisiyelerde gördüğümüz gizemli anlatıma sık sık başvurmasına karşın, söz konusu olan gizin her zaman “bilimsel giz” olduğunu görürüz.
Verne’i yalnızca bilimkurgunun, fantastiğin içinde değerlendirmek de yanlış olur. Bilinen ve bilinmeyen dünyalar hakkındaki en doğru ve en dolaysız bilgileri aktarma gibi bir işlevi de vardır Verne’in. Modern bilimin ortaya koyduğu bütün coğrafya, jeoloji, fizik, astronomi bilgilerini özetlediği gibi, neredeyse evrenin tarihini yeniden yazmaya kalkar. Hiçbir yapıtında bilimsel bilgilerin dışına çıkmaz, onların anlamını çarpıtmaz, doğanın gelişimiyle bağdaşmayan kurgular oluşturmaz.
Örneğin Kaptan Grant’in Çocukları’nda yürütülen büyük arama harekâtı tamamen Prof. Paganel’in coğrafya bilgisi sayesindedir. Havalar Hakimi’nde yalnızca uçan gemide kullanılan teknoloji ve malzemeler değil, havanın özellikleri de tamamen gerçeğe uygundur. Balonla Beş Hafta’da balonun uçuş yüksekliğini ayarlayacak bir buluş bile yapılmıştır.
Kaptan Hatteras’ın Serüvenleri’ndeki kutup seyahati, denizler altına, gökyüzüne, hatta dünyanın merkezine doğru yapılan yolculuklar, Jules Verne’i asıl ilgilendiren şeyin insanın doğaya karşı verdiği savaşım olduğunu kanıtlıyor. Aynı zamanda dünyayı anlamanın ve değiştirmenin yolunun öncelikle dünyayı keşfetmekten, anlamaktan ve her yönüyle tanımaktan geçtiğini iyi biliyor Verne.
Yapıtlarında yalnızca yaşadığı çağın bilimsel buluşlarını aktarmakla yetinmeyen, geleceğe ait -çoğu doğru çıkan- öngörülerde de bulunan Verne, aynı zamanda toplumsal sorunların uzağına düşmeyen, siyasal gelişmeleri yakından izleyen, bunları da yapıtlarına yansıtan bir yazardır. Mathias Sandorf’ta Avusturya-Macaristan monarşisinin neden olduğu baskıları eleştirir ve yurtseverlerin verdiği mücadeleyi över. On Beş Yaşındaki Kaptan, ırkçılığa ve köleliğe karşı düşüncelerle doludur. Beş Yüz Milyonluk Miras’ta ise 1870 Fransız-Alman Savaşında Komüncülerin kıyıma uğratılması, bunun ardından gelişen kapitalistleşme sürecinin neden olduğu kaygılar roman kahramanı Grousset’in kişiliğinde dile getirilir.
Bir bilimkurgu yazarı, bir gezi yazarı, coğrafyayı, fiziği, kimyayı edebiyatla, edebiyatı hayatın tam ortasıyla buluşturan, hayallerle gerçeklerin arasındaki o incecik sınırı her zaman korumasını beceren Jules Verne ile Türk okurunun tanışması 1875’lere dek uzanıyor. Eski harflerle yayınlanan Jules Verne çevirilerinden sonra, Harf Devrimi’nin ardından Verne’in kitapları bu kez yeni harflerle yayınlanmaya başlar. Yapıtları günümüze dek birçok çevirmen tarafından Türkçeleştirilmiştir, ama gerçek bir Jules Verne hayranı olan Ferid Namık Hansoy’un bu konudaki yerini ayrı tutmak gerekiyor. Hemen hemen onun tüm yapıtlarını dilimize çeviren bir isim Ferid Namık Hansoy.
Yine de, daha çok çocuklara yönelik kısaltılmış çeviriler yapıldığı, değişik yayınevlerinin, satış şansı fazla olan yapıtları sıklıkla çevirdiği düşünülürse, eksiksiz bir Jules Verne külliyatına sahip olmadığımız ortaya çıkıyor.
Böyle zorlu bir işe girişen ve genç yaşlı hepimizin bir şekilde ruhuna işleyen bir yazarın, Jules Verne’in külliyatını oluşturmaya başlayan İthaki Yayınları’nı kutlamak gerekiyor elbette. Bilinen ve bilinmeyen bütün dünyalar adına!