Ahmet Ümit

Polisiye edebiyat, Batı'da toplum ve bireydeki değişimle birlikte 19. yüzyılın ilk yarısında ABD'de ortaya çıktı ve sonra İngiltere ile Kıta Avrupası'na yayıldı. ABD'li Edgar Allan Poe'nin şiirsel üslubu ve İngiliz Arthur Conan Doyle'un güçlü matematik kurgusuyla gelişen tarz, sonra çeşitlendi ve türlere ayrıldı. İlkin ünlü ABD'li polisiyeci Raymond Chandler'ın da benimsediği 'Mystery' (Gizem) Edebiyatı başlığı altında toplanan tür, daha sonra 'Suspense' ve 'Crime' gibi adlarla anılmaya başlandı ve gerilim, psikolojik gerilim, siyasi polisiye, dedektiflik, casusluk romanları gibi türlere ayrıldı.
Polisiye bu çeşitlenme sırasında bir kırılma yaşadı ve Soğuk Savaş döneminde gizli savaş yöntemlerini kullanan ABD ve İngiliz Servisleri 'casusluk' romanları türünü Sovyetler Birliği'ne karşı propaganda aracı olarak kullandı. Özellikle İngiliz iç istihbarat örgütüne beş yıl çalışan John Le Carre ve gizli servislerin enforme ettiği Frederick Forsyth İngiltere'de, bu yazarların ardılları olan Robert Ludlum ve Tom Clancy ABD'de 'CIA ve MI6'in finalde galip geldiği' casusluk romanları yazdılar.
19. yüzyılın başlarında ABD'den Raymond Chandler ve Dashiel Hammett, polisiye romanların yanı sıra senaryolarıyla da ilk tarz polisiyeyi devam ettiren büyük temsilciler oldular. Bu ikisinin etkilediği İngiliz Ian Fleming'in yenilmez 'James Bond' karakteri ise -belki de hak etmediği bir şekilde- casusluk edebiyatının en ölümsüz kahramanı oldu.
Polisiyenin kraliçesi olarak bilinen Agatha Christie, 'Katil kim?' sorusunun yanıtını arayan klasik polisiye türünün en önemli temsilcilerinden biri olarak -Türkçe çevirisinin bolluğu nedeniyle- Türkiye'de de yeterince tanındı.
Siyasi polisiye türüne ise Kıta Avrupası ve Latin Amerika öncülük etti. Manuel Vasquez Montalban, Francis Ryk, Jean Amila, Giorgio Scarbanenco, Carlo Emilio Gadda, Andreas Camilleri, Paco Ignacio Taibo, Jean Patrick Manchette bu türün önemli temsilcileri oldular.
Polisiyenin psikolojik-gerilim türüne ise tümüyle kadın yazarlar damgasını vurdu. İngiliz Ruth Rendell ve PD James ile ABD'li Patricia Highsmith başta olmak üzere bu türün pek çok kadın temsilcisi polisiye edebiyat tarihinde önemli bir yer edindiler. Kadın polisiyecilerin ABD'de son temsilcisi eski bir adli tıpçı olan Patricia Cornwell.
Bunun dışında son dönem ABD ve İngiltere çıkışlı eserler casusluk romanlarında yoğunlaşırken İspanya, İtalya ve Fransa'dan üç yazar modern polisiye sonrası 'post-modern' dokular taşıyan yeni türün öncüleri oldular.
İspanyol Arturo Perez Reverte, gizemci deneysel tarzda iki romanı, İtalyan Umberto Eco güçlü 'tarih' referansıyla yine iki eseri ve Fransız Jean Christophe Grange da klasiklerden daha karmaşık sağlam kurgusuyla bu türü güçlendiren isimler oldular.